عنوان دوره آموزشی: پدافند غیر عامل در صنعت
مهندس اصغر لطف اله زاده
دانشجوی دکترای سلامت در بلایا، کارشناس بهداشت حرفه ای مرکز بهداشت استان اردبیل، مدرس دانشگاه
نحوه برگزاری: آنلاین
حضور در دوره آموزشی برای عموم رایگان
اعطای گواهینامه معتبر رایگان به دانشجویان طرح مهارت افزایی (طرح کاد پلاس)
هزینه دریافت گواهی نامه معتبر برای سایر شرکت کنندگان در دوره آموزشی (115 هزار تومان )
گواهی پایان دوره: گواهی پایان دوره توسط شرکت آتی سلامت محیط و کار پویا اعطا می گردد. این شرکت دارای مجوز آموزشی از مرکز تحقیقات وزارت کار، مؤسسه کار و تأمین اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور می باشد.
با عنایت به وبینار فوق، مطلب زیر می تواند برای شما مفید باشد.
پدافند غیرعامل در صنعت: ضرورت، اصول و راهکارها
در شرایط کنونی، صنایع در سرتاسر جهان با طیفی از مخاطرات از تهدیدات طبیعی تا خرابکاری صنعتی، از حملات سایبری تا تهدیدات نظامی روبرو هستند. مفهوم «پدافند غیرعامل» به عنوان یکی از ارکان کلیدی برای ارتقای آمادگی، تداوم و تابآوری صنعتی مطرح شده است. در ادامه، اهمیت این مفهوم برای صنایع، اصول حاکم بر آن، راهکارهای عملی برای اجرا و چالشهای پیشرو بررسی میگردد.
محتوای آموزشی پیشنهادی: وبینارها و دوره های آموزشی مدیریت بحران و شرایط اضطراری
ضرورت پدافند غیرعامل در صنعت
پدافند غیرعامل عبارت است از مجموعه اقدامات غیرمسلّحانه، فنی، مدیریتی و سازمانی که با هدف کاهش آسیبپذیری، افزایش تداوم فعالیتهای ضروری و ارتقای تابآوری ملی انجام میشود. (Wikipedia)
در حوزه صنعت، این ضرورت از جهات زیرحائز اهمیت است:
- صنایع تولیدی، انرژی، پتروشیمی و زیرساختی، از حیث اقتصادی و اجتماعی دارای اهمیت حیاتی هستند؛ توقف این واحدها علاوه بر زیان مالی، میتواند اثرات امنیتی، اجتماعی و زیستمحیطی داشته باشد.
- تهدیدات غیرنظامی مانند حملات سایبری، زلزله، سیل یا خرابکاری صنعتی، به همان اندازه تهدیدات نظامی میتوانند آسیبرسان باشند؛ با اتخاذ رویکرد پدافند غیرعامل، میتوان مقاومت در برابر این مخاطرات را ارتقا داد. برای نمونه، در صنعت پتروشیمی ایران توصیه شده است که زیرساختها بر اساس طبقات حساس، مهم و حیاتی سازماندهی شوند. akpc.ir]]
- در سطح بینالمللی نیز پژوهشها نشان میدهند که دفاع غیرفعال (Passive Defense) در مقایسه با دفاع فعال، هزینه کمتری دارد ولی اغلب کمتر مورد توجه قرار میگیرد. War on the Rocks]]
بنابراین، در صنعت امروزی، رویکرد پدافند غیرعامل دیگر یک گزینه اختیاری نیست بلکه ضروری است؛ بهویژه زمانی که هدف تضمین تابآوری، کاهش خسارت و استمرار عملیات تولیدی باشد.
محتوای آموزشی پیشنهادی: تاب آوری صنایع در برابر حریق و انفجار
اصول و شاخصهای پدافند غیرعامل
برای اجرای مؤثر پدافند غیرعامل در یک واحد صنعتی، لازم است با اصول بنیادین آن آشنا بوده و در طراحی و عملکرد سازمان لحاظ شوند. در ایران، اصول زیر به عنوان مبانی مطرح شدهاند: محلیابی مناسب، استتار و اختفا، پوشش، فریب، پراکندگی، جابهجایی، مقاومسازی و اعلام خبر.( sked.co.ir )
- محلیابی (Site Selection): انتخاب نقطهای برای استقرار تأسیسات صنعتی که کمترین میزان در معرض دید یا هدف قرار گرفتن باشد.
- استتار و اختفا (Camouflage & Concealment): پوشاندن تجهیزات یا فعالیتهای حساس بهگونهای که کشف آنها برای تهدیدگر دشوار شود.
- پوشش (Cover) و مقاومسازی (Hardening): ایجاد سازهها و سیستمهایی که در برابر تأثیرات مستقیم یا غیرمستقیم تهدیدها مقاومت دارند.
- فریب (Deception): طراحی و اجرای اقداماتی که دشمن را در تشخیص اهداف اصلی، زمان و محل عملیات خود دچار اشتباه نماید.
- پراکندگی و جابهجایی (Dispersion & Separation): جلوگیری از تمرکز تولید یا تجهیزات حساس در یک نقطه، و قابلیت انتقال یا تقسیم فعالیتها برای کاهش آسیبپذیری.
- اعلام خبر (Early Warning): سامانههای هشدار اولیه که زمان واکنش را افزایش داده و خسارات را کاهش میدهند.
علاوه بر این، در فضای صنعتی شاخصهای عملیاتی مهمی وجود دارد؛ از جمله کاهش زمان ازکارافتادگی، تضمین تداوم تولید، تسهیل مدیریت بحران و افزایش هماهنگی داخلی. برای مثال، در صنعت پتروشیمی ایران، پیشنهاد شده است که واحدها بر اساس طبقه حساسیت، اهمیت و وابستگی متقابل، رتبهبندی شوند.
راهکارهای عملی برای اجرای پدافند غیرعامل در صنعت
اجرای موفق پدافند غیرعامل در صنایع نیازمند ترکیب راهکارهای فنی، مدیریتی و سازمانی است. در ادامه، راهکارهای کلیدی بیان میشوند:
- ارزیابی آسیبپذیری و اولویتبندی تجهیزات کلیدی: اولین گام، شناسایی تأسیسات تولید، خطوط فرآیند، سیستمهای کنترل صنعتی، و تعیین اولویت براساس «حساسیت»، «اهمیت» و «وابستگی متقابل» است. سپس تحلیل سناریوهای تهدید شامل مخاطرات طبیعی، انسانی، سایبری و نظامی انجام میگیرد.
- طراحی ساختاری و مقاومسازی فیزیکیِ تأسیسات: سازههای صنعتی باید با درنظر گرفتن مقاومسازی در برابر مخاطرات، حفاظت تجهیزات حساس، مسیرهای ایمن، و ذخیرهسازی اضطراری طراحی شوند. برای مثال، در تأسیسات زیرساختی، حفاظت فیزیکی، پنهانسازی، و کنترل تشعشعات در نظر گرفته شده است.( Redalyc )همچنین، وجود سیستمهای پشتیبان برق، مسیرهای اضطراری و ذخایر تولید جایگزین الزامی است.
- طراحی فرآیند مدیریتی، آموزش و مانور: پدافند غیرعامل بخشی از فرهنگ سازمانی است؛ لذا ساختار مدیریتی شامل تشکیل کمیته بحران، تعیین شرحوظایف در بحران، برگزاری مانور دورهای، آموزش پرسنل، اطلاعرسانی داخلی و آمادهسازی سناریوهای عملیاتی ضروری است. بهعنوان مثال، واحدهای صنعتی میتوانند سناریویی برای حمله پهپادی یا سایبری طراحی و اجرای مانور قطع تولید را تمرین کنند.
- حفاظت سایبری و کنترل صنعتی (ICS/SCADA): با توجه به گسترش حملات سایبری به صنایع، حفاظت از شبکههای کنترل صنعتی، جداسازی شبکه تولید از شبکه اداری، رمزنگاری، مانیتورینگ و سیستمهای هشدار ضروری شده است. در صنعت پتروشیمی ایران، «بررسی پایداری شبکهها از منظر پدافند سایبری» پیشنهاد شده است. از اینرو، حتی تهدیداتی که جنگ مستقیم نیستند نیز میتوانند صنعت را بهطور جدی آسیب بزنند.
- پایش، بهبود مداوم و بازیابی سریع (Resilience): بعد از وقوع بحران، سرعت بازیابی تولید، وجود مسیرهای جایگزین، و انعطاف فرآیندها تعیینکننده هستند. طراحی صنعتی باید علاوه بر مقاومت، تابآوری (Resilience) را نیز لحاظ کند. منابع نشان میدهند که کاهش آسیبپذیری، افزایش دوام عملیات و تسهیل مدیریت بحران از اهداف کلیدی پدافند غیرعامل هستند.
محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی، امنیت، تاب آوری
چالشها و موانع
با وجود این راهکارها، صنایع برای اجرای پدافند غیرعامل با موانعی روبرو هستند:
- هزینههای اولیه و بازگشت سرمایه: ممکن است مدیران تولید، سازههای مقاومسازی و سامانههای هشدار را هزینهزا بدانند و بازگشت کوتاهمدت نداشته باشد.
- فرهنگسازی و آگاهی پایین: بسیاری از پرسنل و مدیران ممکن است تهدیدات را بهدرستی شناسایی نکنند یا اهمیت پدافند غیرعامل را احساس نکنند.
- تداخل با تولید روزمره: اجرای مقاومسازی و مانورها ممکن است با نیاز به تولید پیوسته در تضاد باشد.
- تغییر سریع تهدیدات و فناوری: تهدیدات سایبری، پهپادی، ترکیبی دائماً در حال تحول هستند؛ صنایع نیازمند بهروزرسانی مستمر هستند.
- مسائل سازمانی و مدیریتی: ممکن است ساختار مشخص برای پدافند غیرعامل تعریف نشده باشد، یا هماهنگی بین بخشها ضعیف باشد.
نتیجهگیری
امروزه صنعت تنها تولید کالا یا خدمت نیست؛ بلکه باید در برابر مخاطرات متعدد، ساختارهای شکننده و وابستگیهای پیچیده مقاوم باشد. بنابراین، اجرای پدافند غیرعامل در صنعت نه یک گزینه بلکه الزام است. با بهکارگیری اصولی چون مکانیابی، استتار، پوشش، پراکندگی، و ترکیب راهکارهای فنی، مدیریتی و سایبری، میتوان تابآوری واحدهای صنعتی را ارتقا داد. با وجود چالشها، صنایع آیندهنگر با بهرهگیری از این رویکرد، ضمن تضمین امنیت و پایداری، میتوانند در شرایط بحرانی نیز عملکرد خود را حفظ کنند.
اجرای صحیح پدافند غیرعامل در صنعت به معنای تضمین تداوم تولید، کاهش خسارات، افزایش اعتماد ذینفعان و ارتقای امنیت ملی است. لذا توصیه میشود تمامی صنایع کشور، با بهرهگیری از رهنمودهای موجود، برنامه جامع پدافند غیرعامل تدوین و اجرا نمایند.
محتوای آموزشی پیشنهادی: کاربرد HSE در ارتقاء تاب آوری شهری
"شرکت فناور آتی سلامت محیط کار و پویا، دارای مجوز برگزاری دوره های آموزشی از مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور،مجوز کانون تبلیغات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجوز فناوری تحت حمایت پارک علم و فناوری یزد می باشد."
رشته های دانشگاهی مرتبط
نظرات و پیشنهادات
حامیان
