عنوان دوره آموزشی: 10 اشتباه رایج در تست و بازرسی ارتینگ

دکتر شاهرخ جلیلیان

عضو هیئت علمی دانشگاه و مشاور صنعتی

نحوه برگزاری : آنلاین

حضور در دوره آموزشی برای عموم رایگان

اعطای گواهینامه معتبر رایگان به دانشجویان طرح مهارت افزایی   (طرح کاد پلاس) 

هزینه دریافت گواهی نامه معتبر برای سایر شرکت کنندگان در دوره آموزشی (115 هزار تومان) 

گواهی پایان دوره: گواهی پایان دوره توسط شرکت آتی سلامت محیط و کار پویا اعطا می گردد. این شرکت دارای مجوز آموزشی از مرکز تحقیقات وزارت کار و سازمان فنی و حرفه ای کشور می باشد.

با عنایت به وبینار فوق، مطلب زیر می تواند برای شما مفید باشد.

 تست و بازرسی سیستم ارتینگ و اشتباهات رایج در اجرای آن

سیستم ارتینگ (Earthing/Grounding System) یکی از حیاتی‌ترین اجزا در ایمنی برق هر مجموعه صنعتی، کارگاهی یا ساختمانی است. وظیفه اصلی ارتینگ، هدایت جریان‌های خطا و اضافه‌ولتاژهای ناگهانی به زمین و جلوگیری از برق‌گرفتگی، آتش‌سوزی و خسارات به تجهیزات است.

با وجود اهمیت بسیار زیاد این سیستم، در بسیاری از سایت‌های صنعتی، تست و بازرسی ارتینگ یا انجام نمی‌شود یا اشتباه انجام می‌شود و همین موضوع باعث از کار افتادن تجهیزات، سوختن دستگاه‌ها یا حتی حوادث مرگبار می‌گردد.

در این مقاله با رویکردی علمی و عملی، بر اساس استانداردهای بین‌المللی (IEEE Std 81, IEC 60364, NFPA 70, OSHA 1910)، به بررسی موارد ذیل می‌پردازیم:

• اصول تست و بازرسی ارتینگ
• انواع روش‌های اندازه‌گیری
• معیارهای پذیرش
• اشتباهات رایج و راهکارهای اصلاح آن‌ها

محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی و حفاظت در تأسیسات برقی

اهمیت تست و بازرسی ارتینگ

سیستم ارتینگ، تنها یک چاه یا سیم در خاک نیست؛ یک شبکه ایمنی فعال است. بر اساس استاندارد IEEE، ارتینگ باید:

• ولتاژ تماس و گام را کاهش دهد
• مسیر جریان خطا را ایمن کند
• تجهیزات را از صاعقه، اضافه‌ولتاژ و تخلیه الکتریکی محافظت کند

بدون تست و بازرسی منظم، این سیستم ممکن است عملاً کار نکند حتی اگر در ظاهر سالم باشد. عوامل مختلف مانند:

• خوردگی الکترولیتی
• خشک شدن خاک
• حفاری‌ها
• اتصال‌های شل
• سولفاته شدن سیم
• تغییر فصل

می‌توانند مقاومت ارت را افزایش دهند و سیستم را بی‌اثر کنند.

انواع تست‌های ارتینگ بر اساس استانداردهای بین‌المللی

1. تست مقاومت زمین (Earth Resistance Test) – روش سه‌الکتروده: رایج‌ترین روش اندازه‌گیری مقاومت چاه و شبکه ارت است. این روش شامل:

• الکترود اصلی (E)
• پیکت جریان (C)
• پیکت ولتاژ (P)

این تست مطابق IEEE 81 اجرا می‌شود و دقت بسیار خوب دارد، به شرطی که:

• فاصله پیکت‌ها مناسب باشد
• تداخل شبکه برق حذف شود
• خاک یکنواخت باشد

2. روش ۶۲٪ (The 62% Rule): در زمین‌های نسبتاً همگن، پیکت ولتاژ باید در فاصله ۶۲٪ بین الکترود E و پیکت جریان قرار گیرد تا دقیق‌ترین مقدار مقاومت به دست آید. این روش بسیار کاربردی اما برای چاه‌های چندگانه یا شبکه‌های بزرگ مناسب نیست.
3. تست ارت لوپ (Earth Loop Impedance Test):این تست بیشتر در شبکه‌های برقی داخل ساختمان و تاسیسات استفاده می‌شود و هدف آن:

• بررسی عملکرد حفاظت جریان خطا
• کنترل صحت قطع مدار توسط فیوز یا کلید RCD

4. روش افت پتانسیل (FallofPotential Method): دقیق‌ترین روش اندازه‌گیری، مخصوص شبکه‌های بزرگ. از سه الکترود استفاده می‌کند اما نیاز به:

• فضای زیاد
• عدم وجود تداخل الکتریکی
• فاصله‌گذاری استاندارد

5. تست مقاومت الکترود با کلمپ (ClampOn Earth Tester): بدون نیاز به پیکت زمین، مناسب برای:

• محیط‌های شلوغ صنعتی
• شبکه‌های چندگانه ارت
• مکان‌هایی که امکان کوبیدن میخ وجود ندارد

اما برای چاه ارت تک‌الکترودی دقیق نیست.

محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی برق

معیارهای استاندارد برای مقاومت ارت

مقادیر توصیه‌شده بر اساس استانداردهای بین‌المللی(نوع سیستم:مقدار مجاز مقاومت ارت):

• تجهیزات حساس IT : کمتر از 1 اهم         
• سایت‌های صنعتی: 1 تا 2 اهم           
• تأسیسات عمومی: کمتر از 5 اهم
• سیستم صاعقه: کمتر از 10 اهم
• ساختمان مسکونی: 5 تا 10 اهم

نکته مهم: هیچ استانداردی عدد قطعی تعیین نمی‌کند؛ تصمیم نهایی به نوع خاک، میزان جریان خطا و سیستم حفاظتی بستگی دارد.

محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی تخصصی تأسیسات الکتریکی

فرآیند بازرسی سیستم ارتینگ (Check & Inspection Procedure)

1. بازرسی ظاهری (Visual Inspection): کارشناس ایمنی باید موارد زیر را بررسی کند:

• سالم بودن اتصالات
• عدم وجود زنگ‌زدگی و سولفاته
• سفت بودن پیچ‌ها و کلمپ‌ها
• محافظت فیزیکی سیم‌های ارت
• نصب صحیح چاه ارت
• رعایت فاصله از منابع الکتریکی، لوله‌ها و فونداسیون

2. بازرسی فنی (Technical Inspection)شامل:

• تست مقاومت چاه
• تست ولتاژ سیستم
• تست پیوستگی هادی ارت
• تست ارت لوپ
• اندازه‌گیری مقاومت الکترود با کلمپ

3. مستندسازی (Documentation): تمام تست‌ها باید:

• تاریخ‌دار
• امضاشده توسط کارشناس
• شامل نمودار، نتایج و شرایط خاک
• با اطلاعات دستگاه تستر

محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی عمومی برق

اشتباهات رایج در تست و بازرسی ارتینگ و راهکارهای اصلاح

در این بخش به مهم‌ترین اشتباهاتی که در ایران و حتی در بسیاری از سایت‌های بین‌المللی مشاهده می‌شود می‌پردازیم.

1. استفاده از دستگاه تست معیوب یا کالیبره نشده: اگر دستگاه تستر کالیبره نباشد، نتایج حتی تا ۵۰٪ خطا خواهند داشت. راهکار:

• کالیبراسیون سالانه مطابق استاندارد IEC
• استفاده از دستگاه‌های معتبر مانند Fluke, Megger
• ثبت شماره سریال در گزارش تست

2. عدم رعایت فاصله مناسب پیکت‌ها: اگر زمین ناهمگن باشد یا فاصله کافی نباشد، مقدار واقعی مقاومت ارت اندازه‌گیری نمی‌شود. راهکار:

• رعایت فاصله حداقل ۲۰ تا ۳۰ متر
• اجرای تست با چند فاصله مختلف
• رسم منحنی مقاومت و انتخاب نقطه پایدار

3. انجام تست ارت در زمان نامناسبک در خاک خشک تابستان یا در زمان بارندگی، نتایج واقعی نیستند.راهکار:

• بهترین زمان تست: پایان زمستان یا اوایل بهار
• در سایت‌های حساس: حداقل دو تست در سال

4. چشم‌پوشی از خوردگی خاک: خوردگی الکترولیتی یکی از عوامل اصلی از کار افتادن ارتینگ است راهکار:

• تست مقاومت خاک سالانه
• استفاده از بنتونیت یا مواد کاهنده مقاومتی استاندارد
• شناسایی منابع خوردگی مانند لوله‌های فلزی و نمک‌های خاک

5. اتصال اشتباه هادی‌ها به سیستم ارت: سیم‌های شل یا اتصالات ضعیف باعث افزایش مقاومت می‌شود. راهکار:

• استفاده از کلمپ‌های مجاز
• لحیم‌کاری ممنوع (طبق استاندارد( NEC
• کنترل دوره‌ای اتصالات

6. استفاده از چاه ارت مشترک برای برق و صاعقه: این کار خطرناک است و در استاندارد NFPA ممنوع شده است.راهکار:

• سیستم ارت حفاظتی و سیستم ارت صاعقه باید جدا باشند
• فقط در نقطه زمین اصلی (Main Earth Bar) هم‌بندی ایجاد شود

7. عدم مستندسازی صحیح: بدون گزارش، هیچ تستی از نظر قانونی معتبر نیست.راهکار: تهیه گزارش کامل شامل:

• نقشه محل چاه
• شرایط محیطی
• نوع دستگاه تست
• روش تست
• نمودار مقاومتی

محتوای آموزشی پیشنهادی: نگاهی دقیق و مستند به سیستم های اتصال زمین (Earthing)

نکات تخصصی برای بهبود عملکرد سیستم ارتینگ

• استفاده از چند الکترود به جای یک الکترود: چند الکترود موازی مقاومت را کاهش و پایداری سیستم را افزایش می‌دهد.
• عمق مناسب چاه ارت: چاه‌های کم‌عمق بسیار حساس به تغییر فصل هستند.
• استفاده از مواد کاهنده مقاومتی استاندارد: بنتونیت طبیعی بهتر از بنتونیت شیمیایی است، زیرا: شستشو نمی‌شود، خورنده نیست و طول عمر بالاتری دارد
• حفاظت مکانیکی سیم‌های ارت: سیم ارت باید: داخل لوله PVC در برابر رطوبت حفاظت‌شده و کاملاً سالم و بدون پوسیدگی باشد.

جمع‌بندی

تست و بازرسی سیستم ارتینگ، یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های پیشگیرانه در حوزه ایمنی برق است. یک سیستم ارت حتی اگر ظاهراً سالم باشد، ممکن است کاملاً بی‌اثر شده باشد؛ به همین دلیل، تست منظم و اصولی مطابق استانداردهای بین‌المللی الزامی است. در این مقاله، تلاش شد همه اصول مهم شامل:

• روش‌های معتبر تست
• معیارهای استاندارد
• نکات بازرسی
• اشتباهات رایج و راهکارها

به صورت کاملاً عملی و کاربردی بیان شود تا بتواند برای کارشناسان ایمنی، تکنسین‌ها و دانشجویان مفید باشد.

محتوای آموزشی پیشنهادی:وبینارها و دوره های آموزشی ایمنی و آتش نشانی

"شرکت فناور آتی سلامت محیط کار و پویا، دارای مجوز برگزاری دوره های آموزشی از مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور،مجوز کانون تبلیغات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجوز فناوری تحت حمایت پارک علم و فناوری یزد می باشد."