عنوان دوره آموزشی: مکان یابی ایمن، بایدها و نبایدها از منظر مدیریت بحران

دکتر محمد یارمند: معاون اداره کل مدیریت بحران استان یزد

مهندس محمد جواد دهقانی : کارشناس مسئول مدیریت بحران استان یزد

نحوه برگزاری : آنلاین

حضور در دوره آموزشی و اعطای گواهینامه برای عموم رایگان

گواهی پایان دوره: گواهی پایان دوره توسط شرکت آتی سلامت محیط و کار پویا اعطا می گردد. این شرکت دارای مجوز آموزشی از مرکز تحقیقات وزارت کار و سازمان فنی و حرفه ای کشور می باشد.

با عنایت به وبینار فوق، مطلب زیر می تواند برای شما مفید باشد.

مکان‌یابی ایمن؛ بایدها و نبایدها از منظر مدیریت بحران

در ادبیات مدیریت بحران و کاهش ریسک بلایا، یکی از بنیادی‌ترین تصمیمات پیشینی، انتخاب محل استقرار فعالیت‌ها، ساختمان‌ها و زیرساخت‌هاست. تجربه بحران‌های بزرگ در سطح جهانی نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از خسارات جانی و اقتصادی، نه به دلیل ضعف تجهیزات یا ناکارآمدی مدیریت عملیات، بلکه به‌دلیل مکان‌یابی نادرست رخ داده است. از این منظر، مکان‌یابی ایمن نه یک انتخاب فنی ساده، بلکه یک تصمیم راهبردی با پیامدهای بلندمدت محسوب می‌شود که مستقیماً بر شدت بحران، قابلیت پاسخ اضطراری و سرعت بازتوانی اثر می‌گذارد.

محتوای آموزشی پیشنهادی: وبینارها و دوره های آموزشی مدیریت بحران و شرایط اضطراری

 جایگاه مکان‌یابی ایمن در چارچوب‌های بین‌المللی مدیریت بحران

در اسناد بین‌المللی مدیریت بحران و کاهش خطر بلایا، مکان‌یابی به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری شناخته می‌شود. چارچوب‌هایی مانند:

• ISO 31000 (مدیریت ریسک)
• ISO 22301 (تاب‌آوری و تداوم کسب‌وکار)
• Sendai Framework for Disaster Risk Reduction (2015–2030)
• UNDRR Guidelines for Disaster Risk Management

همگی بر این نکته تأکید دارند که کاهش ریسک باید در مرحله برنامه‌ریزی و انتخاب مکان آغاز شود، نه در مرحله واکنش به بحران. در این چارچوب‌ها، مکان‌یابی ایمن به‌عنوان اقدامی با بیشترین نسبت «اثربخشی به هزینه» شناخته می‌شود.

 تعریف مکان‌یابی ایمن از منظر مدیریت بحران

مکان‌یابی ایمن فرآیندی سیستماتیک برای انتخاب محل استقرار پروژه‌هاست که طی آن:

• مخاطرات طبیعی و انسان‌ساز شناسایی می‌شوند
• آسیب‌پذیری‌های فیزیکی، عملکردی و اجتماعی بررسی می‌شوند
• ظرفیت پاسخ اضطراری و بازیابی تحلیل می‌شود

در این رویکرد، سؤال اصلی این نیست که «آیا این مکان در شرایط عادی مناسب است؟» بلکه این است که:

«این مکان در بدترین سناریوی بحران چگونه رفتار خواهد کرد؟»

 مخاطرات کلیدی مؤثر بر مکان‌یابی ایمن

1. مخاطرات طبیعی :بر اساس رویکرد UNDRR، انتخاب مکان باید با استفاده از نقشه‌های پهنه‌بندی خطر انجام شود. مخاطراتی مانند زلزله، سیل، رانش زمین، فرونشست، موج گرما و آتش‌سوزی‌های طبیعی باید به‌صورت منطقه‌ای تحلیل شوند. استقرار زیرساخت‌های حیاتی در پهنه‌های پرخطر، حتی با طراحی مقاوم، ریسک توقف عملکرد در بحران را افزایش می‌دهد.
2. مخاطرات انسان‌ساز :مخاطرات ناشی از فعالیت‌های انسانی شامل انفجار، آتش‌سوزی صنعتی، نشت مواد خطرناک، حمل‌ونقل مواد شیمیایی و حوادث دومینویی است. نزدیکی به صنایع پرخطر یا مسیرهای انتقال انرژی، باید در ارزیابی مکان به‌صورت سناریومحور بررسی شود.

محتوای آموزشی پیشنهادی: تاب آوری صنایع در برابر حریق و انفجار

 بایدهای مکان‌یابی ایمن (رویکرد اجرایی)

1. انجام ارزیابی ریسک پیش از تثبیت مکان :طبق ISO 31000، تصمیم مکان‌یابی بدون ارزیابی ریسک معتبر، تصمیمی ناقص محسوب می‌شود. این ارزیابی باید شامل شناسایی سناریوهای بحرانی، تحلیل پیامدها و بررسی قابلیت کنترل باشد.
2. تحلیل دسترسی و پاسخ اضطراری :مکان انتخابی باید امکان دسترسی سریع نیروهای امدادی، مسیرهای تخلیه ایمن و فضاهای تجمع اضطراری را فراهم کند. این موضوع در بسیاری از بحران‌های شهری عامل تعیین‌کننده مرگ‌ومیر بوده است.
3. رعایت فاصله ایمن از منابع خطر :مطابق راهنماهای ایمنی صنعتی و آتش‌نشانی، فاصله از مخازن سوخت، خطوط لوله، پست‌های برق فشارقوی و صنایع شیمیایی باید به‌صورت محافظه‌کارانه لحاظ شود تا اثر دومینویی کاهش یابد.
4. توجه به زیرساخت‌های پشتیبان :دسترسی پایدار به آب، برق، ارتباطات و مسیرهای جایگزین، از الزامات مکان‌یابی تاب‌آور است و مستقیماً با مفاهیم ISO 22301 هم‌راستا است.

محتوای آموزشی پیشنهادی: وبینارها و دوره های آموزشی ایمنی و آتش نشانی

 نبایدهای رایج در مکان‌یابی ایمن

• تصمیم‌گیری صرفاً اقتصادی :تمرکز صرف بر قیمت زمین یا هزینه کمتر، یکی از دلایل اصلی افزایش ریسک بحران در پروژه‌هاست. این رویکرد کوتاه‌مدت با اصول توسعه پایدار در تضاد است.
• نادیده گرفتن سناریوهای بدبینانه :مکان‌هایی که در شرایط عادی ایمن به نظر می‌رسند، ممکن است در شرایط بحران کاملاً ناکارآمد باشند. حذف سناریوهای شدید از تحلیل، خطای جدی محسوب می‌شود.
• حذف متخصصان ایمنی و بحران :عدم مشارکت کارشناسان HSE و مدیریت بحران در تصمیم‌گیری مکان‌یابی، احتمال انتخاب محل نامناسب را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.

محتوای آموزشی پیشنهادی:  وبینارها و دوره های آموزشی مدیریت HSE

 چک‌لیست عملی مکان‌یابی ایمن

این چک‌لیست می‌تواند در بازدید میدانی یا مرحله امکان‌سنجی استفاده شود:

1. آیا مکان در پهنه با خطر بالای زلزله یا سیل قرار دارد؟
2. آیا دسترسی خودروهای امدادی در شرایط بحران تضمین‌شده است؟
3. آیا فاصله ایمن از صنایع پرخطر رعایت شده است؟
4. آیا مسیرهای تخلیه اضطراری پیش‌بینی شده‌اند؟
5. آیا زیرساخت‌های حیاتی در شرایط بحران قابل اتکا هستند؟
6. آیا توسعه آتی منطقه در تحلیل لحاظ شده است؟
7. آیا سناریوهای بدبینانه بررسی شده‌اند؟

هر پاسخ منفی در این چک‌لیست، یک نقطه ریسک محسوب می‌شود.

 نقش مکان‌یابی ایمن در تاب‌آوری

مطابق ISO 22301، تاب‌آوری بدون مکان‌یابی مناسب معنا ندارد. حتی پیشرفته‌ترین سیستم‌های ایمنی، اگر در مکان نامناسب مستقر شوند، در بحران کارایی خود را از دست می‌دهند. مکان‌یابی ایمن امکان تداوم عملکرد و بازگشت سریع به شرایط پایدار را فراهم می‌کند.

محتوای آموزشی پیشنهادی: ایمنی، امنیت، تاب آوری

 جمع‌بندی نهایی

مکان‌یابی ایمن از منظر مدیریت بحران، یکی از مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین اقدامات کاهش ریسک است. رعایت بایدها، پرهیز از نبایدها و استفاده از ابزارهای تحلیلی و چک‌لیست‌های اجرایی، به مدیران و کارشناسان کمک می‌کند تصمیماتی اتخاذ کنند که در زمان بحران از جان انسان‌ها و سرمایه‌ها حفاظت کند. تجربه‌های جهانی نشان داده است که هیچ طراحی ایمنی‌ای نمی‌تواند ضعف یک مکان‌یابی نادرست را جبران کند؛ بنابراین پیشگیری در این مرحله، هوشمندانه‌ترین انتخاب است.

"شرکت فناور آتی سلامت محیط کار و پویا، دارای مجوز برگزاری دوره های آموزشی از مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور،مجوز کانون تبلیغات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجوز فناوری تحت حمایت پارک علم و فناوری یزد می باشد."